દિલ્હીના મુખ્યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલ પર ધરપકડની તલવાર લટકી રહી છે. એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) જે દિલ્હી દારૂ કૌભાંડ કેસની તપાસ કરી રહી છે, તેણે કેજરીવાલને પૂછપરછ માટે ત્રણ વખત સમન્સ જારી કર્યા છે પરંતુ તેઓ હજુ સુધી ED સમક્ષ હાજર થયા નથી. હવે એવી અટકળો લગાવવામાં આવી રહી છે કે ED વોરંટ જારી કરી શકે છે અને કેજરીવાલને કસ્ટડીમાં લઈ શકે છે.
AAPએ પણ કેજરીવાલની ધરપકડનો ભય વ્યક્ત કર્યો છે. જો કે આમ આદમી પાર્ટીના નેતાઓનું કહેવું છે કે કેજરીવાલ જેલમાં જશે તો પણ તેઓ ત્યાંથી જ સરકાર ચલાવશે. કેબિનેટની બેઠક જેલમાંથી જ યોજાશે. પરંતુ શું મુખ્યમંત્રી જેલમાંથી સરકાર ચલાવે તે શક્ય છે? આ મામલે કાયદો શું કહે છે? શું આવો કોઈ કિસ્સો અગાઉ પ્રકાશમાં આવ્યો છે?
ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 361 હેઠળ દેશના રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલની ઓફિસમાં હોય ત્યારે ધરપકડ કે અટકાયત કરી શકાતી નથી. તેની સામે કોઈ આદેશ જારી કરી શકાય નહીં. તેઓ સિવિલ અને ફોજદારી બંને કેસોમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવે છે. જો કે, મુખ્ય પ્રધાન કે વડા પ્રધાન વગેરેને આ છૂટ ફક્ત સિવિલ બાબતોમાં જ હોય છે. ફોજદારી કેસમાં સંસદ, વિધાનસભા અથવા વિધાન પરિષદના સભ્યની ધરપકડ થઈ શકે છે. જો કે, આ માહિતી સ્પીકર અથવા અધ્યક્ષને આપવી જરૂરી છે.
કોઈ પણ મુખ્યમંત્રી કે મંત્રી વગેરેએ માત્ર જેલમાં જઈને રાજીનામું આપવાની જરૂર નથી. અહીં તે આરોપ અને પ્રતીતિની બાબત છે. જ્યાં સુધી વ્યક્તિ માત્ર આરોપી છે ત્યાં સુધી તેને કાયદેસર રીતે પદ પરથી દૂર કરી શકાય નહીં. ઉદાહરણ તરીકે, અમે તમને જણાવી દઈએ કે દેશમાં ઘણા એવા નેતા છે જેઓ જેલમાં હોવા છતાં ચૂંટણી લડ્યા અને જીત્યા. જો કે, જો આરોપી દોષિત સાબિત થયા પછી દોષિત ઠરે તો તેને પદ પરથી હટાવી શકાય છે. આ સિવાય 6 વર્ષ સુધી ચૂંટણી લડવા પર પ્રતિબંધ છે.
સીએમ જેલમાં જતાની સાથે જ પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપી દે તેવો કોઈ કાયદાકીય નિયમ નથી. જો કે જેલમાંથી સરકાર ચલાવવી લોકશાહી રીતે યોગ્ય નથી. આ સિવાય સીએમ કોઈ પણ હોય તેના માટે જેલના નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી છે. આ કારણોસર જેલમાં કેબિનેટ બેઠક, અધિકારીઓના આગમન વગેરે પર પણ પ્રતિબંધ લાદી શકાય છે. તેથી જેલમાંથી સરકાર ચલાવવાની વાત સાચી છે પણ વ્યવહારમાં તે શક્ય જણાતું નથી.
ભારતીય રાજનીતિમાં આ પહેલા પણ આવા ઘણા કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે જેમાં કોઈ નેતાને મુખ્યમંત્રી પદ સંભાળતા સમયે જેલ જવું પડ્યું હોય. જયલલિતાને 2001 અને 2014માં કોર્ટે સજા ફટકારી હતી, ત્યારપછી તેમણે સીએમ પદ પરથી રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું. બિહારમાં લાલુ પ્રસાદ યાદવે જેલ જતા પહેલા પત્ની રાબડી દેવીને સીએમ બનાવ્યા હતા. આ સિવાય ઉમા ભારતીએ પણ વર્ષ 2004માં ધરપકડ વોરંટના કારણે સીએમ પદ છોડવું પડ્યું હતું.
