ભારતમાં મોટાભાગના લોકો પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક પર વધારે ધ્યાન આપે છે, પરંતુ જરૂરી વિટામિન્સ (essential vitamins)ને ઘણી વખત અવગણી દેવામાં આવે છે. આ જ કારણ છે કે આજે દેશમાં વિટામિન ડીની ઉણપ (Vitamin D deficiency) એક ગંભીર પરંતુ અવગણાતી આરોગ્ય સમસ્યા બની ગઈ છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આ ઉણપ માત્ર ઓછો સૂર્યપ્રકાશ મેળવનાર લોકોમાં જ નહીં, પરંતુ સંતુલિત આહાર લેતા અને રોજ બહાર નીકળતા લોકોમાં પણ જોવા મળી રહી છે.
દિલ્લીના વસંત કુંજ વિસ્તારમાં આવેલી ફોર્ટિસ હોસ્પિટલ સાથે સંકળાયેલા ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજિસ્ટ અને હેપેટોલોજિસ્ટ ડૉ. શુભમ વાત્સ્યના જણાવ્યા મુજબ, આજે ભારતમાં દર પાંચમાંથી ચાર વ્યક્તિ વિટામિન ડીની ઉણપથી પીડાય છે. તેમણે સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ દ્વારા આ મુદ્દે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
ડૉ. જણાવે છે કે વિટામિન ડી માત્ર એક સામાન્ય વિટામિન નહીં પરંતુ શરીરમાં હોર્મોન જેવું કામ કરતું તત્વ (hormone-like nutrient) છે. તે એકસાથે અનેક શારીરિક પ્રણાલીઓ (body systems)ને નિયંત્રિત કરે છે. જ્યારે તેનું સ્તર ઘટે છે, ત્યારે અસર માત્ર એક અંગ પર નહીં પરંતુ આખા શરીર પર જોવા મળે છે.
સૌપ્રથમ અસર હાડકાં અને સ્નાયુઓ (bone health and muscle strength) પર પડે છે. વિટામિન ડી આંતરડામાંથી કેલ્શિયમ શોષવામાં મદદ કરે છે. તેની ઉણપથી હાડકાંમાં દુખાવો, સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ, સતત થાક અને નબળાઈ અનુભવાય છે. લાંબા સમય સુધી વિટામિન ડી ઓછું રહે તો ઓછી ઉંમરે પણ ઓસ્ટિઓપોરોસિસ (osteoporosis risk) થવાની શક્યતા વધી જાય છે.
વિટામિન ડી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (immune system) માટે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તે શરીરના રક્ષણાત્મક કોષોને સક્રિય બનાવી ચેપ સામે લડવામાં મદદ કરે છે. જો વિટામિન ડીનું સ્તર ઓછું હોય તો વારંવાર શરદી-ખાંસી, ફ્લૂ, શ્વસન સમસ્યાઓ (respiratory infections) અને લાંબા સમય સુધી થાક રહેવાની ફરિયાદ વધી જાય છે.
માત્ર શરીર જ નહીં પરંતુ માનસિક સ્વાસ્થ્ય (mental health) પર પણ વિટામિન ડીની ઉણપ અસર કરે છે. પૂરતું વિટામિન ડી મૂડ સુધારવામાં મદદ કરે છે, ઇન્સ્યુલિન સંવેદનશીલતા (insulin sensitivity) વધારવામાં મદદરૂપ બને છે અને ક્રોનિક થાક (chronic fatigue) ઘટાડે છે. તેની ઉણપ ચીડિયાપણું, ઉદાસીનતા, ઓછી ઉર્જા અને હતાશા તરફ દોરી શકે છે.
ઘણા લોકો પૂછે છે કે સૂર્યપ્રકાશ અને સામાન્ય ખોરાક હોવા છતાં વિટામિન ડી ઓછું કેમ રહે છે? નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, વધારે સનસ્ક્રીનનો ઉપયોગ (sunscreen use), મોટાભાગનો સમય ઘરની અંદર પસાર કરવો, હવામાં પ્રદૂષણ (air pollution), ખોટા સમયે ધુપમાં જવું તથા આંતરડાની શોષણ ક્ષમતા સંબંધિત સમસ્યાઓ મુખ્ય કારણો છે. ઉપરાંત ભારતીય આહારમાં કુદરતી રીતે વિટામિન ડીના સ્ત્રોત (natural sources of vitamin D) બહુ મર્યાદિત છે.
ડૉ. ચેતવણી આપે છે કે ડૉક્ટરની સલાહ વિના વિટામિન ડી સપ્લિમેન્ટ (Vitamin D supplements) લેવું જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. વધારે માત્રામાં લેવાયેલું વિટામિન ડી શરીરમાં કેલ્શિયમ અસંતુલન (calcium imbalance) અને કિડની સંબંધિત તકલીફો ઊભી કરી શકે છે. તેથી સૌપ્રથમ રક્ત પરીક્ષણ (blood test for vitamin D) કરાવવું અને ત્યારબાદ ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવાયેલી યોગ્ય માત્રા જ લેવી સૌથી સુરક્ષિત માર્ગ છે.
